Por Xavier Viana, antropólogo e professor chantadino. Colabora com a Associação cultural O Castanhaço e com a associação responsável da promoção das embarcações tradicionais da Ribeira Sacra.

Existe na parroquia chantadesa de Santa Cruz de Viana unha veneración ao
pai dominico Fr. Miguel González, coñecido entre os viciños como o
“Corpo Santo”, dende, cando menos, o século XVII. Era orixinario das
Mariñas (Betanzos) e compañeiro de S. Pedro González Telmo, San Telmo.
A referencia popular ao concepto de “Corpo Santo”, como corpos
incorruptos unha vez mortos, con capacidade de curación de diferentes
doenzas, non é exclusivo deste lugar. O santuario do Corpiño en Losón
(Lalín) ou os sartegos da colexiata de Iria Flavia (Padrón) e do Conde
Santo en Valdeflores (Lourenzá) evidencian que existe esta crenza mais
alá das parroquias do val do Asma (en tempos os devotos acudían tamén
dende o val de Camba, Carballedo, Monterroso, Taboada ou Antas), que
estamos ante un elemento explicativo da relixiosidade tradicional
galega, fundamentalmente católica.
Sen embargo, no caso do Corpo Santo de Santa Cruz de Viana, encontramos
algunha diferencia de especial valor etnográfico. O documento escrito
polo cura-abade da parroquia viciña de Santa Uxía D. Miguel Sarmiento (a
parroquia de Santa Cruz de Viana era anexo de Santa Uxía por aquel
entón) para solicitar a súa beatificación no 1720 recolle a orixe do
mito, a morte (entre o 1240 e 1246) e os “favores e prodixios”
atribuidos ao Corpo Santo durante aqueles anos dos séculos XVII e XVIII,
todos eles vencellados á sanación de diferentes males entre as persoas.
Pero non estamos só ante unha crenza con capacidade curativa. Existen
rituais no seu culto que trascenden a expresión propia do dogma
relixioso.
Celébrase na Pascua. A pascua cristián (pascha), a resurrección de
Cristo, a reaparición da vida no domingo posterior á primeira lúa chea
da primavera, utiliza a auga como elemento purificador (o bautismo, ou a
bendición das fontes no seu defecto, son para a igrexa católica un rito
esencial durante a vixilia pascual) e o lume como luz que guía o
renacer (o cristianismo celébrao a través do Lumen Christi propagador de
saúde).
A fonte do santo está a escasos 200 metros da capela onde, segundo a
lenda, xace o corpo de Fr. Miguel González. A ela acodían os devotos a
recoller garrafas de auga. As fontes sacralizadas están tamén presentes
en centros de peregrinación ou culto próximos: fonte da virxe no monte
Faro (Requeixo-Chantada) ou Fonte do Ermo (Carlín-Friol). Os cirios son a
chama que espanta o mal. Sitúanos os fieis e ofrecidos baixo a imaxe do
Corpo Santo no tempo que este pasa na igrexa de Santa Uxía. Do mesmo
xeito que en Santa Mariña de Augas Santas (Allariz) a terra adquire
capacidade curativa. Os doentes tamén apañan unha pouca do sepulcro do
Corpo Santo (hai unha lousa aberta no chan, xusto debaixo do baldaquino
barroco que exibe a súa imaxe) cunha culler e deposítana nunha bolsiña
que penduran do seu pescozo. Calquera destes rituais que acabamos de
citar son de pouca elaboración.
O domingo de Pascua a imaxe do Corpo Santo é transportada aos ombros
por homes e mulleres dende a súa capela (anexa á igrexa parroquial) en
Santa Cruz de Viana ata a igrexa de Santa Uxía. O ritual de saída está
acompañado polo repenique das campás e o camiñar polas bombas de
palenque. Antigamente os porteadores íanse sucedendo por medio dunha
singular poxa, que tamén podemos observar noutras parroquias rurais
galegas. Se alguén quería ter o dereito a levar o santo debía depositar
unhas moedas na bandexa que pasaba un dos ramistas e nomear algún dos
catro que o estaban a cargar nese momento. Se este non aumentaba a
cantidade depositada debía ceder o seu posto. Na actualidade, mantense a
bandexa recolectora, nos últimos anos encárgase o García (Casa García –
Outeiro), pero non existe a poxa. Os cambios sucédense polo interese ou
devoción que amosan os participantes en cada momento, que se van
incorporando ao paso polos diferentes lugares. O Corpo Santo vai nunha
posición intermedia, entre o ceo e a terra, xa que pertencendo ao
sagrado non se debe reagregar ao mundo profano. Esta é unha
característica idéntica a todas as procesións.
O extraordinario da celebración acontece coa chegada a Santa Uxía. Un
arco floral, feito neste ano con uces, mimosas e camelias, fai de
pórtico. A imaxe da Santa, traída polos viciños desta parroquia, agarda
pola imaxe do Corpo Santo. Cada unha no seu lado fan un saúdo que
consiste en tres venias. A Santa atravesa o arco para, despois, pasar de
novo, acompañada xa do Corpo Santo, e percorrer os 300m. que hai ata a
igrexa parroquial de Santa Uxía. A Santa sempre vai diante. Non é este
un rito de alianza, é un rito de preparación para a alianza que
acontecerá pouco tempo despois. Os dous dan unha volta inteira ao templo
e entran, primeiro a Santa, a continuación o Corpo Santo. Fican
situados á par, entre os bancos e o altar, dándolle as costas a este e
mirando cara a porta exterior, dirección oeste.
O valor sagrado da entrada no arco está presente nesta ceremonia de
paso que acompaña ao cambio de estación. E as estacións teñen interese
para os viciños pola súa importancia económica. Os ritos que ollamos en
Santa Cruz de Viana teñen os seus idénticos nos ritos que aseguran o
renacemento da vexetación, tan necesaria para a vida agrícola e
gandeira, e a reactivación da vida sexual dos animais. Hai rito de paso
no arco floral, paso dun albor que nos agrega a un mundo novo cada ano,
no comezo da primavera, na resurrección da vida, auga e lume, e hai rito
de fecundidade na cohabitación da Santa e o Corpo Santo durante unha
semana. As misas son diarias ante a presenza das dúas imaxes, acoden os
fregueses “que poden” e o crego non fai referencia algunha ao Corpo
Santo durante nengunha das celebracións.
O domingo seguinte, segundo domingo de Pascua, o proceso repítese á
inversa. As dúas imaxes saen da igrexa, despídense no arco floral, e o
Corpo Santo regresa á súa capela. O arco está no mesmo lugar durante os
sete días, protexido con varios cordóns para que as vacas, que pasan por
alí a diario, non dean boa conta del. Porque as vacas non teñen
entedemento para as cousas da relixión. O luns inmediato festexábase nas
casas e nos campos de Santa Cruz de Viana unha romaría familiar e
multitudinaria, que nos tempos de agora ten lugar, en case que todas as
casas, o domingo.
Os viciños que acoden ás celebracións son a cada vez menos (o descenso
demográfico é notable nestas parroquias), o seu recoñecemento xa non
sobrepasa as fronteiras do val do Asma e os labregos, que incorporaron
definitivamente a visión científica do mundo ás súas conviccións, non
acreditan coma antes nas capacidades curativas do Corpo Santo. De feito,
a participación neste culto está relacionada coa fe cristiana
individual durante o resto do ano. Continúan a representar os rituais
“porque sempre se fixo así. Fomos aprendidos desta maneira, os novos
seguro que farán diferente”. O acceso á fonte do santo está abandonado,
pero os cirios, un dia coma hoxe, alumean a imaxe do Corpo Santo na súa
residencia temporal da igrexa de Santa Uxía.
Curiosamente, nun outeiro, a 300m. da igrexa de Santa Uxía, está o lugar
do Castro. O emprazamento castrexo é evidente no terreo. Aínda se pode
sentir o conto “das dúas vigas de ouro e unha de bronce” que están alí
soterradas. “Paréceme a min que non hai nada deso”, di un viciño que
tampouco participa das celebracións do Corpo Santo que vimos de relatar.
Os símbolos, os ritos, as ceremonias, os cultos, son, dun tempo a esta
parte, diferentes. Só algunhas tradicións familiares, algunhas outras
excepcións de persoas con grande convencemento no carácter máxico dos
obxectos do mundo que o rodea e o número de cristiáns practicantes nas
áreas rurais fan que a crenza no Corpo Santo non esmoreza
definitivamente, do mesmo xeito que aconteceu cos tesouros agochados en
covas e pasadizos. “Un dia traballando na eira do castro, a terra tragou
un pau-ferro e nunca mais se atopou”, din na Casa do Rolle. En todo
caso, mentras haxa vacas e ovellas nas casas de Santa Cruz de Viana e
Santa Uxía necesitarase a chegada da primavera como auga de maio. E
continuarase a celebrar, sexa cal sexa a relixión. Porque é o saber
práctico do pobo, que durante séculos respetou os ciclos da natureza e
da terra como fontes de benestar humano.